2+2=5

Πότε άρχισε η παρακμή; Τη μέρα που (ο άνθρωπος) προτίμησε την επιστήμη απ’ τη σοφία. Μαζί με την Αναγέννηση, ο ορθολογισμός, ο καπιταλισμός, ο επιστημονισμός. Έτσι είναι, αλλά τώρα που φτάσαμε ως εδώ, τι να κάνουμε;
Να προσπαθήσουμε να επαναφέρουμε μέσα μας, γύρω μας, τη σοφία και τη γεύση του ωραίου. Μόνο μία ηθική επανάσταση, και όχι κοινωνική ούτε πολιτική και τεχνολογική θα οδηγούσε και πάλι τον άνθρωπο στη χαμένη του αλήθεια.

(Simone de Beauvoir, “Les belles images”, 1966)

Η τεχνολογική πρόοδος των τελευταίων διακοσίων περίπου χρόνων. Αλματώδης, καταιγιστική, ανεξέλεγκτη.
Εκπληκτικά προιόντα της ανθρώπινης σκέψης, μαζική παραγωγή ιδεών και εφαρμογών τους. Ένας κυρίαρχος ορθολογισμός και ταυτόχρονα ένας οξύμωρος συναισθηματισμός (και φόβος) για το παρελθόν που περνάει ανεπιστρεπτί. Τη δύναμη του μυαλού να δημιουργήσει ένα καθ’ όλα τεχνητό (με την έννοια του διαφορετικού από αυτό που προυπήρχε απ’ τη “φύση”) ανθρώπινο περιβάλλον διαβίωσης και συμπεριφοράς ουδείς αμφισβητεί.

Πώς να τολμήσει λοιπόν κάποιος να ονομάσει όλη αυτή τη διαδικασία “παρακμή” χωρίς να χαρακτηριστεί απαισιόδοξος, καταστροφολόγος ή πολέμιος της εξέλιξης; Ποιος θα τολμήσει να συγκρίνει μία μαθηματική διαδικασία με ένα λογοτεχνικό κείμενο ή ένα παράγωγο τέχνης χωρίς να προκαλέσει τη συγκατάβαση των ακροατών του; Και τελικά ποια είναι αυτή η αλήθεια που έχει χάσει ο άνθρωπος και πρέπει να ξαναβρεί;

Από μία πιο ορθολογιστική πλευρά (επισημαίνω ότι γενικά χρησιμοποιώ αυτό τον όρο πέρα από οποιαδήποτε αρνητική χροιά του έχει αποδοθεί) τόσο η επιστήμη όσο και η τέχνη είναι προιόντα της ανθρώπινης σκέψης, με την έννοια ότι τόσο αυτό που ονομάζουμε συναίσθημα, όσο και η λογική είναι αποτέλεσμα χημικών διεργασιών -αν δεχτούμε ότι η τέχνη και η επιστήμη είναι κυρίως αποτελέσματα του πρώτου και της δεύτερης αντίστοιχα. Ο μόνος λόγος λοιπόν που η επιστήμη θεωρείται σήμερα πιο… mainstream (δεν μπορώ να βρω αντίστοιχο ελληνικό όρο) είναι μάλλον επειδή έχει πιο άμεσες και χειροπιαστές, ή, ακριβέστερα, πιο χρηστικές εφαρμογές στην καθημερινή ζωή. Γιατί δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι οι δύο έννοιες είναι ανεξάρτητες: σε θεωρητικό επίπεδο και οι δύο επιχειρούν -με διαφορετικό τρόπο- να προσεγγίσουν απαντήσεις σε ερωτήματα που απασχολούν τον άνθρωπο. Εξάλλου από την επιστήμη μπορεί να προκύψει τέχνη και αντίστροφα.
Νομίζω ότι αυτό που τελικά συγκρούεται είναι οι τόσο αμφιλεγόμενες έννοιες της τεχνοκρατίας και της ανθρωπιστικής παιδείας. Και μπορώ να υποστηρίξω ότι σήμερα έχουμε φτάσει στο άκρο: τεχνοκρατία. Από αυτή την άποψη θα μπορούσαμε ενδεχομένως να χαρακτηρίσουμε “παρακμή” την προαναφερόμενη πορεία.

Γεγονός είναι ότι ενώ η τεχνολογία έχει διανύσει τόσο μεγάλη πρόοδο, η “σοφία” γενικότερα, η ηθική (αν και δε μου αρέσει ο όρος, εδώ τον χρησιμοποιώ εννοώντας το σύνολο των “αξιών” που χρησιμοποιεί ένας άνθρωπος για να καταφέρει να επιβιώσει αρμονικά μαζί με άλλους με τις λιγότερες δυνατές συγκρούσεις) ειδικότερα, έχει παραμείνει στάσιμη.
Σχηματικά δηλαδή, καλούμαστε να συντηρήσουμε ένα οικοδόμημα το οποίο συνεχώς αναπτύσεται με νέα υλικά έχοντας στη διάθεσή μας περιορισμένα και ασύμβατα μέσα.

Και κάπου εδώ φτάνουμε και στον καπιταλισμό. Κυριαρχία του κεφαλαίου, σκοπός η επίτευξη του μεγαλύτερου κέρδους με το μικρότερο δυνατό κόστος. Δεν το κρίνω ως σωστό ή λάθος -κάτι που είναι εξάλλου υποκειμενικό. Στα πλαίσια όμως που αναφέρεται στο παραπάνω απόσπασμα είναι σαφές ότι αποτρέπει σε μεγάλο βαθμό την πνευματική και αισθητική καλλιέργεια, η οποία απαιτεί χρόνο και επαφή με ποικίλα ερεθίσματα. Ενδεχομένως, ένας χώρος που πληρούνται αυτές οι προυποθέσεις είναι ο ακαδημαικός, και πάλι όμως υπό συγκεκριμένες συνθήκες που δύσκολα βρίσκονται (ειδικά στην Ελλάδα). Τα τεχνικά μέσα υπάρχουν και εξελίσσονται συνεχώς με γνώμοντα τη βασική οικονομική αρχή, ο άνθρωπος όμως δεν είναι “σχεδιασμένος” μόνο για να παράγει. Πρέπει (έχει την ανάγκη) να μπορεί να γεύεται τους καρπούς της προσπάθειάς του και να διευρύνει τους ορίζοντές του ακόμα κι αν από αυτό δεν προκύπτει άμεσο κέρδος (σε χρήμα). Έχει την ανάγκη της πνευματικής καλλιέργειας για να διαφοροποιηθεί από μία μηχανή που μπορεί να τον αντικαταστήσει.

Δηλαδή: η “γεύση του ωραίου”. Η αισθητική.
Άμεσα συνδεδεμένη με την καλλιτεχνική δημιουργία, έμμεσα -η καθόλου- συνδεδεμένη στο μυαλό του περισσότερου κόσμου με την επιστήμη. Και εκεί βρίσκεται πιστεύω το μεγάλο ελάττωμα της τεχνοκρατίας: θεωρεί την τεχνοκρατική εκπαίδευση (θετικές επιστήμες) μοναδικό -ή έστω κυρίαρχο- στοιχείο της προόδου. Το ζήτημα είναι ότι η αισθητική αναπτύσσεται σε μεγάλο βαθμό μέσα από την ανθρωπιστική παιδεία, την κριτική σκέψη -και άλλους εξίσου ωραίους και ουτοπικούς όρους σύμφωνα πάντα με την καταστροφική διδασκαλία τους (βλ. έκθεση)- και συμβάλει καθοριστικά στην πρόοδο, όντας ταυτόχρονα συστατικό στοιχείο της επιστήμης και της τέχνης. Γιατί πρόοδος δε σημαίνει μόνο παραγωγή υλικών αγαθών, αλλά και παραγωγή σκέψης, επιστημονικής και καλλιτεχνικής, στοιχείο εξίσου σημαντικό (αν πω πιο σημαντικό κινδυνεύω να χαρακτηριστώ ρομαντική).

Γι’ αυτό θεωρώ ένα έργο τέχνης (οποιασδήποτε μορφής τέχνης) ισάξιο με ένα επιστημονικό επίτευγμα, θεωρητικό ή πρακτικό. Γεγονός είναι ότι ορισμένοι αντλούν περισσότερα πράγματα από την τέχνη και άλλοι από την επιστήμη, ανάλογα με το τι τους εκφράζει. Αυτό όμως δε μειώνει σε καμία περίπτωση την αξία του ενός ή του άλλου. Υπό αυτή την έννοια νομίζω ότι ο άνθρωπος έχει χάσει ένα μεγάλο μέρος της αλήθειας του, που αν και δεν θα του επιτρέψει να καταλάβει ποτέ πλήρως τον κόσμο (αυτό είναι αδύνατο δεδομένου ότι τον μελετάει από συγκεκριμένη οπτική γωνία), θα του δώσει όμως τη δυνατότητα να συνεχίσει να επιβιώνει, να ισορροπεί, να παράγει (σκέψη ή υλικά αγαθά) και να νιώθει την ικανοποίηση ότι προχωράει και ανακαλύπτει.

Σαν υστερόγραφο: να σημειώσω ότι προφανώς το παραπάνω ζήτημα μπορεί να γεμίσει σελίδες. Επίσης μπορώ κι εγώ που γράφω αυτές τις γραμμές να βρω επιχειρήματα που να αντικρούουν τα παραπάνω, αν το δω από διαφορετική σκοπιά. Θεωρώ όμως ιδανικό το μοντέλο του “καθολικού ανθρώπου” (όχι, δεν αναφέρομαι στη θρησκεία) όπως εκφράστηκε στην Αναγέννηση, με την έννοια ότι κάθε άνθρωπος πρέπει να έχει μία σφαιρική παιδεία -όχι μόνο εκπαίδευση- και από εκεί και πέρα να μπορεί, έχοντας στέρεες βάσεις, να αναπτύξει τη συγκεκριμένη κλίση του -αν είναι συγκεκριμένη.
That’s all.